Gelir ile gider özkaynak üzerinde ters yönde durur

Kasaya bir tutar girdi, kasadan bir tutar çıktı. İkisi de özkaynağa dokunuyor diye aynı satıra yazmak, dönemin yönünü karıştırır. Gelir, Kavramsal Çerçeve paragraf 4.68'de, özkaynak üzerindeki talep hakkı sahiplerinin katkıları dışında, özkaynakta artışa yol açan varlıklardaki artıştır veya yükümlülüklerdeki azalıştır. Gider, paragraf 4.69'da, bu hak sahiplerine yapılan dağıtımlar dışında, özkaynakta azalışa yol açan varlıklardaki azalıştır veya yükümlülüklerdeki artıştır. Gelir özkaynağı büyütür. Gider küçültür.

Talep hakkı sahipleri, yükümlülük tanımına girmeyen ve kalan varlıklar üzerindeki hakka yönelik talebi bulunanlardır. Ortakların ortak sıfatıyla koyduğu katkı bu taraftadır. Hak sahibi hissedarlara karar verilerek ödenen kâr payı da bu taraftadır. İkisi özkaynağa dokunabilir. Gelir ve gider satırlarının içinde yer almazlar. Siz kasaya giren tutarın hikâyesini, kasadan çıkan tutarın hikâyesinden ayrı sorarsınız. Giren tutar katkı mı, yoksa varlık artışı ya da yükümlülük azalışı mı? Çıkan tutar dağıtım mı, yoksa varlık azalışı ya da yükümlülük artışı mı?

Gelir nereden doğar?

Paragraf 4.68 geliri iki yoldan kurar. Varlıklar artabilir. Yükümlülükler azalabilir. İki yol da, katkı dışında kalıyorsa, özkaynakta artış bırakır. İşletmenin elindeki kaynak büyüdüğünde birinci yol açılır. İşletmenin devretmekle mükellef olduğu kaynak küçüldüğünde ikinci yol açılır. İkisi de gelir tanımının içine girebilir. Dayanakları ayrı cümlelerle okunur. Aynı sonucu vermeleri, iki olayı tek satıra sıkıştırmaz. Siz artışın varlıktan mı, yükümlülükteki azalmadan mı geldiğini satırda görürsünüz.

Ortakların koyduğu tutar bu tanımın dışında kalır. O katkı özkaynağı büyütebilir. Yine de gelir diye okunmaz. Çerçeve, talep hakkı sahiplerinin katkılarını gelir cümlesinden ayırır. Kasaya giren her tutar gelir satırı değildir. Tutarı, talep hakkı sahibinin katkısından ayırırsınız. Katkı ise özkaynak hareketidir. Katkı değilse ve varlık artışı ya da yükümlülük azalışı özkaynağı büyütüyorsa, tutar gelir tanımındadır. Katkıyı gelir hanesine yazarsanız dönem sonucuna, işletmenin kazandığı artış ile hak sahibinin koyduğu tutar karışır. Tablo ikisini ayırınca siz de ayırırsınız.

Gelir, giderlerle birlikte dönem sonucunu oluşturur. Artış, bu sonucun büyüyen parçasıdır. Hangi zaman diliminin dönem sayılacağı, hesap dönemi ile raporlama dönemi yazısında ayrılır. Burada duran şey, artışın gelir sayılması için ortak katkısının dışında kalmasıdır.

Bir yükümlülüğün kalkması, varlıkta bir çoğalma olmasa da gelire girebilir. Paragraf 4.68 ikinci yolu böyle kurar. Yükümlülüklerdeki azalış, katkı dışında kalıyorsa özkaynakta artış bırakır. Hak sahibinin koyduğu tutar da özkaynağı büyütebilir. O büyüme gelir satırına yazılmaz. İki büyüme aynı kasada görünebilir. Biri talep hakkı sahibinin katkısıdır. Diğeri, varlıktaki artış ya da yükümlülükteki azalıştır. Tutarı hangi cümleden geldiğine göre ayırırsınız. Ayırma, dönem sonucunu da kurar. Gelir, giderlerle birlikte bu sonucu oluşturur. Katkı bu hesabın dışındadır. Hangi dilimin dönem sayıldığı, hesap dönemi ile raporlama dönemi ayrımında durur.

Varlık artışı ile yükümlülük azalışı aynı yönü gösterir, aynı olay olmak zorunda değildir. Birinde işletmenin kontrol ettiği kaynak çoğalır. Diğerinde devir konusu olan kaynak azalır. Gelir tablosunda ikisi de gelir olarak durabilir. Okurken dayanağı silmezsiniz. Dayanak silinirse, özkaynağın neden büyüdüğü tek bir hikâyeye iner. Çerçeve iki hikâyeyi ayrı bırakır. Siz de satırda hangi hikâyenin durduğunu görürsünüz. Katkı hikâyesi bu iki hikâyenin dışındadır. Onu gelir satırına çekmek, paragrafın hariç tuttuğu şeyi tanıma geri yazmak olur.

Gider nereden doğar?

Paragraf 4.69 gideri ters yönden kurar. Varlıklar azalabilir. Yükümlülükler artabilir. İki yol da, dağıtım dışında kalıyorsa, özkaynakta azalış bırakır. Elden çıkan bir kaynak, varlık azalışıdır. Yeni doğan bir devir mükellefiyeti, yükümlülük artışıdır. İkisi de gider tanımının içine girebilir. Dayanakları ayrı okunur. Aynı azalışı bırakmaları, iki olayı tek gidere yapıştırmaz. Siz azalmanın kaynaktan mı, yoksa büyüyen bir yükümlülükten mi geldiğini ayrı görürsünüz.

Hak sahiplerine yapılan dağıtım bu tanımın dışında kalır. Kâr payı, işletmenin hak sahibi hissedarlara kâr payı ödemeye karar verdiği durumda, özkaynak üzerindeki talep hakkı sahiplerine yapılan dağıtımdır. Özkaynağı küçültebilir. Gider satırı olarak yazılmaz. Gelir tanımının dışında kalan ortaklık dağıtımları gider sayılmaz. Kasadan çıkan her tutar gider değildir. Çıkış bir dağıtımsa, dönem sonucu onu tüketilmiş bir gider gibi taşımaz. Dağıtımı gider hanesine yazarsanız, hak sahibine giden tutar ile işletmenin tükettiği azalış aynı satırda birleşir. Tablo ikisini ayırınca siz de ayırırsınız.

Gider de gelir ile birlikte dönem sonucunu kurar. Azalış, bu sonucun küçülen parçasıdır. Hangi günün hangi döneme düştüğünü dönem yazısı ayırır. Burada duran şey, azalışın gider sayılması için dağıtım dışında kalmasıdır. Dağıtım özkaynaktan okunur. Gider, o dağıtımın dışında kalan varlık azalışı veya yükümlülük artışıdır. İkisini aynı çıkışta toplarsanız, kâr payı kararının özkaynakta bıraktığı hareket ile dönemin tükettiği hareket birbirine karışır.

Gelir tablosu, dönemin gelir ve giderlerini bir arada sunar. Yan yana durmaları ikisini aynı kalem yapmaz. Biri artışı, diğeri azalışı anlatır. Bilanço belirli bir günün durumunu anlatır. Gelir tablosu bir dönemin sonucunu anlatır. Gelir ve gider o günde birikmiş etkiyi özkaynakta bırakır. Kendileri o günün fotoğrafı değildir. İki tablonun birlikte okunması bilanço ile gelir tablosu yazısındadır. Siz dönem sonucuna bakmadan önce artışın ve azalışın kendi satırlarını görürsünüz. Sonuç, o satırların silindiği bir tek fark değildir.

Aynı dönemde hem bir varlık artabilir hem başka bir varlık azalabilir. Artan parça, katkı değilse gelirdir. Azalan parça, dağıtım değilse giderdir. Her parça kendi cümlesine gider. Parçaları tek farka indirip satırları silerseniz, hangi parçanın özkaynağı büyüttüğünü ve hangisinin küçülttüğünü göremezsiniz. Çerçeve parçaları ayrı tanımlar. Tablo da parçaları ayrı taşır. Ortak katkısı ile hak sahiplerine dağıtım bu satırların dışındadır. Biri gelire yazılmaz. Diğeri gidere yazılmaz. Dönemin geliri ve gideri, onların dışında kalan artış ve azalıştır. Dönem kapanırken özkaynak üzerindeki iki yön bu ayrımdan okunur.