Gayrimenkul maliyetle, demirbaş yıpranma süresiyle okunur

Taşınmazın kaydını açtığınızda yanındaki tutar, işletmeye girişindeki maliyet bedelini taşır. Masanın üstündeki aletin satırı ise bir yıldan fazla kullanım ve yıpranma ile okunur. İkisi aynı dosyada durabilir. Biri değerleme ölçüsüyle, diğeri süre ve yıpranma koşuluyla anılır. Gayrimenkul taşınmazın adıdır. Demirbaş o süre ve yıpranma çevresinin adıdır.

Yılın içinde bu iki satır sık yan yana gelir. Biri binanın, arsanın ya da işletmeye dahil başka bir taşınmazın kaydıdır. Diğeri atölyedeki aletin, masadaki mefruşatın kaydıdır. Dosya onları art arda dizer. Kanun ise değeri bir maddede, süre ile yıpranmayı başka maddede anlatır. Aynı odaya bakıyor olmanız, iki maddenin aynı soruyu sorduğunu göstermez.

Taşınmaz hangi ölçüyle durur?

Vergi Usul Kanunu madde 269, gayrimenkulü iktisadi işletmeye dahil taşınmazlarla kurar. İşletmenin işine girmeyen bir yer bu maddenin çevresine kendiliğinden oturmaz. Dahil olan taşınmaz, maliyet bedeliyle değerlenir. Kayıttaki tutar, o giriş bedelinin adıdır. Madde, taşınmaza bugünkü bir fiyat kondurmanızı söylemez. Ölçü, maliyet bedelidir.

Aynı madde bir yan cümle daha taşır. Mütemmim cüzler, tesisat, makine ve taşıtlar, belirli hâllerde gayrimenkul gibi değerlenir. Bu cümle her makineyi taşınmaz yapmaz. Her taşıtı da yapmaz. Belirli hâllerde, değerleme ölçüsü gayrimenkulün ölçüsüne yaklaşır. Hâl, maddenin kendi metnindedir. Bu sayfa o hâli yeni bir listeyle genişletmez. Makinenin veya taşıtın kartını açtığınızda, belirli hâlin gerçekleşip gerçekleşmediğini madde 269'dan okursunuz.

Maliyet bedelinin içine nelerin gireceğini de bu sayfa formüle dökmez. Madde ölçüyü maliyet bedeli diye adlandırır. Bedelin kuruluşunu, maddenin kendi cümlelerinden izlersiniz. Yazının işi o listeyi yeniden kurmak değildir. Yazı, taşınmazın değer sorusunu masadaki aletin süre sorusundan ayırır.

İşletmeye dahil olmak, demirbaş kartı açmakla aynı hareket değildir. Taşınmaz, dahil olduğu için madde 269'un ölçüsüne girer. Alet, süre ve yıpranma birlikte duruyorsa madde 313'ün saydığı çevreye girer. İkisi de işletmede durabilir. Biri “hangi bedelle değerlenir” sorusuna bakar. Diğeri “bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranan kıymet midir” sorusuna bakar.

Taşınmaz yıl boyunca yerinde durur. Kayıt da yerinde durur. Yıl içinde bir tamir, bir ek tesisat ya da bir makinenin binayla ilişiği değişebilir. Bu değişikliği kartın eski adına bakarak kapatamazsınız. Mütemmim cüz ve tesisat, belirli hâllerde taşınmazla birlikte okunur. Hâl değiştiyse ölçüyü madde 269 yeniden söyler. Sayfa, o hâlin listesini sizin yerinize kurmaz.

Alet ve mefruşat hangi koşulla durur?

Madde 313 iki koşulu birlikte söyler. Kıymet işletmede bir yıldan fazla kullanılır. Kullanıldıkça yıpranır, aşınır ya da kıymetten düşer. Süre tek başına çevreyi kurmaz. Yıpranma da tek başına kurmaz. Alet, edevat, mefruşat ve benzerleri bu çevrenin içinde anılır. Bir mevsimde tükenen malzeme, yıl dolmadığı için bu cümlenin dışındadır. Yıpranmayan bir hak da, elde ne kadar kalırsa kalsın, aynı cümleye oturmaz.

Kanun gayrimenkulleri de bu çevrede, alet ve mefruşatla birlikte anar. Taşınmazı cümleden koparıp ayrı bir dünyaya atmak, maddenin sayımını bozar. Madde 313 ikisini birlikte anar, çünkü ikisi de bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranan kıymet çevresine girebilir. Madde 269 ise taşınmazın değerleme ölçüsünü maliyet bedeli diye ayrıca söyler. İki madde birbiriyle yarışmak için yazılmamıştır. Biri bedeli anlatır. Diğeri süreyi ve yıpranmayı anlatır.

Aynı makine iki maddede de geçebilir. Madde 269, belirli hâllerde onu gayrimenkul gibi değerler. Madde 313, bir yıldan fazla kullanım ile yıpranmayı birlikte arar. İki geçiş, iki maddenin aynı işi gördüğünü göstermez. Kartın üstündeki ad, hâli de süreyi de tek başına söylemez. Hâli 269'dan, süreyi ve yıpranmayı 313'ten okursunuz.

Değerin söndürülmesi amortismanın konusudur. Amortismana tabi kıymetler, Bakanlığın tespit ve ilan ettiği oranlar üzerinden itfa edilir. Kıymet durur. İtfa, o kıymetten ayrılan parçadır. Bu ayrımı amortisman ile demirbaş yazısı açar. Burada itfa, taşınmazın maliyet ölçüsünün yerine konmaz. Maliyet madde 269'dadır. İtfa, yıpranan kıymet çevresinde, ilan edilen oranla söndürülen parçadır. Bu sayfa bir oran koymaz. Oranı ilandan alırsınız.

Yıl içinde alınan bir alet de aynı iki koşulla okunur. Alındığı gün kart açılabilir. Bir yıldan fazla kullanılacaksa ve yıpranacaksa madde 313'ün çevresindedir. Bu yazı, yıl içinde alınan kıymet için bir gün sayısı koymaz. Kanun burada bir gün sayısı ilan etmez. Süreyi, maddenin kendi metninden ve ilan edilmiş orandan okursunuz.

Yıl kapandığında dosyada iki okuma yan yana durur. Taşınmaz, işletmeye dahilse, maliyet bedeliyle durur. Alet ve mefruşat, bir yıldan fazla kullanım ile yıpranma birlikteyse, madde 313'ün çevresinde durur. Gayrimenkul o ikinci cümlede de anılır. Anılması, maliyet bedelini silmez. Mütemmim cüz, tesisat, makine ve taşıt belirli hâllerde gayrimenkul gibi değerlenir. Hâli madde söyler. Söndürülen parça ise ilan edilmiş oranın işidir ve kendi kaydında birikir. Bedel, süre ve itfa aynı satırda erimez. Yeni yıl geldiğinde taşınmaza maliyet ölçüsüyle, alete süre ve yıpranmayla yeniden dönersiniz.

Demirbaş çevresindeki kıymetin değeri, kanun hükümlerine göre söndüğünde amortisman söz konusu olur. Söndürme, taşınmazın maliyet bedelinin yerine geçmez. Maliyet, işletmeye dahil taşınmazın değerleme ölçüsüdür. Söndürme, bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranan kıymetin değerinden ayrılan parçadır. Parça ilan edilen oranla ayrılır. Oran bu sayfada yoktur. Kıymet yerinde durur. Ayrılan parça kendi kaydında birikir.

Aynı odada bir taşınmaz ile bir sıra sandalye yan yana durabilir. Taşınmaz, işletmeye dahilse, maliyet bedeliyle okunur. Sandalye, bir yıldan fazla kullanılacak ve yıpranacaksa, alet, edevat ve mefruşatla birlikte anılan çevreye girer. Sandalyeyi taşınmazın maliyet cümlesine yapıştırmak, madde 269'un ölçüsünü madde 313'ün süresine bağlar. Taşınmazı yalnız yıpranma cümlesine hapsetmek de, madde 313'ün gayrimenkulü de birlikte andığı sayımı bozar. İki madde yan yana durur. Siz de iki soruyu yan yana bırakırsınız.

Makine bu yan yanalığın en sık karıştığı yerdir. Belirli hâllerde gayrimenkul gibi değerlenir. Bir yıldan fazla kullanılıp yıpranıyorsa amortismana tabi kıymet çevresinde de anılır. Kartın başlığı bu iki cümleden birini silmez. Hâli okursunuz. Süreyi ve yıpranmayı okursunuz. İlan edilmiş oranı, varsa, kendi yerinden alırsınız. Bu sayfa ne hâli genişletir ne oranı yazar. Yıl kapandığında taşınmaz maliyet bedeliyle, alet süre ve yıpranmayla, söndürülen parça kendi iziyle durur.