Amortisman, demirbaşın kendisiyle aynı kayıt değildir

Geçen yılın listesini açtığınızda eşyanın adı ile yanındaki itfa tutarı aynı satırda durur ve bir an tek kayıt gibi gelir. İkisi iki ayrı iştir. İşletmede bir yıldan fazla kalıp yıpranan kıymet demirbaştır. O kıymetin değerinden, Bakanlığın ilan ettiği oranla söndürülen parça amortismandır. Kart eşyayı tanıtır. Söndürülen parça başka bir yerde izlenir.

Yılın kapanışında bu karışıklık sık çıkar. Liste uzundur, satırlar birbirine benzer, ad ile tutar yan yana dizilmiştir. Siz satıra bakınca eşyayı görürsünüz. Kanun ise eşyayı bir maddede, söndürmeyi başka maddede, söndürülen tutarın izini bir üçüncü maddede anlatır. Üçü aynı kıymete bakar. Üçü aynı yaprakta birleşmez.

Kıymet hangi koşullarla anılır?

Vergi Usul Kanunu madde 313, kıymeti iki koşulla birlikte anar. İşletmede bir yıldan fazla kullanılır. Kullanıldıkça yıpranır, aşınır ya da kıymetten düşer. Bir yıl dolmuş ama yıpranma yoksa cümle kurulmaz. Yıpranma var ama kullanım yılı dolmamışsa da kurulmaz. Atölyede bir mevsim durup tükenen malzeme bu yüzden demirbaş satırına oturmaz. Yıpranmayan bir hak da, elde ne kadar süre kalırsa kalsın, bu maddenin kıymeti olmaz.

Cümle kıymetin çevresini de sayar. Alet, edevat, mefruşat ve benzerleri. Gayrimenkuller aynı sayımın içinde birlikte geçer. Taşınmaz, maddeden koparılıp başka bir sınıfa atılmaz. Madde, bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranan kıymetleri bir arada anar. Taşınmazın maliyetle okunması başka maddenin işidir. O ayrımı gayrimenkul ile demirbaş yazısı açar. Burada taşınmaz, süre ve yıpranma cümlesinin içinde duran kıymetlerden biridir.

Kullanım da süreden ayrı bir sözdür. Madde, kıymetin işletmede kullanılmasını söyler. Elinizde duran her parça, yıl geçmiş olsa bile, işletmenin işine girmiyorsa bu cümlenin içine kendiliğinden girmez. Depoda unutulmuş, işe alınmamış bir parça üzerinde düşünürken maddeye dönersiniz. Süre dolmuş mudur, yıpranma var mıdır, parça işletmenin işinde midir. Üçü bir arada duruyorsa kıymet bu maddenin çevresindedir.

Karttaki ad, itfa oranının adı da değildir. Sandalyenin, tezgahın ya da bir takım mefruşatın adı yüzde taşımaz. Yüzdeyi Maliye Bakanlığı tespit edip ilan eder. Bu sayfa bir oran koymaz. İlanı bulursunuz, kıymete o ilanı uygularsınız. İlan değişirse oran değişmiştir. Değişikliği kartın üstündeki eski kelime söylemez.

İtfa nerede izlenir?

Madde 315, amortismanı şöyle kurar. Amortismana tabi iktisadi kıymetler, Bakanlığın tespit ve ilan ettiği oranlar üzerinden itfa edilir. Kıymet işletmede durmaya devam eder. İtfa, o kıymetin değerinden ayrılan parçadır. Yıl bittiğinde eşya hâlâ odadadır. Yanında, o yıla ait söndürülen tutar ayrı durur. İkisini tek hücreye yazarsanız, yıl sonunda eşyanın kaydı ile ayrılan parçayı seçemezsiniz.

Amortisman kaydı bu parçanın yerini söyler. Madde 189, üzerinden amortisman yapılan kıymetler ile amortismanların, envanter defterinin ayrı bir yerinde veya özel bir amortisman defterinde izlenmesini ister. Demirbaş kartı bu kaydın tamamı değildir. Kart, kıymeti tanıtır. İtfa, envanter defterinin ayrı bir yerinde durur. İsterseniz aynı iz için ayrı bir amortisman defteri tutarsınız. İki yol da maddenin cümlesindedir. Kartı bu yolların yerine koymak, izi kartın üstüne sıkıştırır.

Envanteri açtığınızda kıymetlerin listesi bir tarafta durabilir. Amortismanlar, aynı defterin başka bir yerinde birikir. Ayrı defter tuttuysanız birikim oradadır. Her iki durumda da ad ile söndürülen tutar yan yana okunur, aynı satırın iki ucu gibi erimez. Bir sonraki yıl aynı kıymete döndüğünüzde ilanı yeniden görürsünüz. Yeni yılın itfası yine o ayrı yere yazılır. Geçen yılın satırı, bu yılın ilanının yerine geçmez.

Kıymet yıl içinde alınmış olsa da bu ayrım değişmez. Alındığı gün kart açılır. İtfa, ilan edilen orana göre ayrılır. Ayrılan tutar, envanterin ayrı yerinde veya amortisman defterinde izlenir. Bu yazı, yıl içinde alınan kıymet için bir gün sayısı koymaz. Kanun burada bir gün sayısı ilan etmez. Gün sayısını bu sayfaya yazmak, ilan edilmemiş bir sınır uydurmak olur. Süreyi, uyguladığınız ilan ve maddenin kendi metninden okursunuz.

Bir kıymetin kartını elinize aldığınızda gördüğünüz şey, o yıl içinde eşyaya ne olduğunun hikâyesidir. Adı, işletmeye ne zaman girdiği, hâlâ kullanılıp kullanılmadığı. İtfa bu hikâyenin içinde bir cümledir, hikâyenin kendisi değildir. Kartı kapatıp envanter defterinin ayrı yerine geçtiğinizde aynı eşyayı bir kez daha görürsünüz. Bu kez adın yanında, o yıl ayrılan tutar durur. İki bakış birbirini tamamlar. Biri eşyayı tanıtır. Diğeri, değerinden ne kadarının söndüğünü izler.

Ayrı amortisman defteri tutuyorsanız sahne biraz değişir, iş değişmez. Kıymetler envanterde durabilir. İtfalar kendi defterlerinde birikir. Madde 189 size iki yerden birini bırakır. Seçtiğiniz yer, kartın üstündeki satırın yerini tutmaz. Seçimi yıl içinde değiştirmek de, ilan edilmiş oranı kartın adına yazmak da bu maddenin işi değildir. Oran ilandadır. Yer, defterin ayrı köşesinde ya da özel defterdedir.

Yıl kapandığında ortada duran şey şudur. Kıymet, madde 313'ün süre ve yıpranma koşullarıyla işletmede kalır. İtfa, madde 315'in ilan edilmiş oranıyla o kıymetten ayrılır. İz, madde 189'un gösterdiği yerde birikir. Üç madde üç ayrı iş görür ve aynı eşyaya bakar. Eşyanın adı kartta kalır. Söndürülen parça, defterin ayrı yerinde ya da amortisman defterinde kalır. Yeni yıl geldiğinde ikisine de yeniden dönersiniz. Oranı bu sayfadan değil, Bakanlığın ilanından alırsınız. Liste yine uzar, satırlar yine yan yana durur. Ad ile itfa bu kez de iki iş olarak kalır. Kartı kapatırken eşyanın adını aklınızda tutarsınız. Defteri kapatırken o yıl ayrılan tutarı aklınızda tutarsınız. İkisi aynı kapanışın iki bakışıdır. Kıymetin değerinin kanun hükümlerine göre yok edilmesi, amortismanın konusudur. Yok edilen parça eşyayı ortadan kaldırmaz. Eşya işletmede durur. Parça, envanterin ayrı yerinde ya da amortisman defterinde izlenir.