Yevmiye defteri ile defter-i kebir aynı sırayı tutmaz

Bir kaydı aradığınızda iki yerden birine bakarsınız. İşlemin hangi gün geçtiğini soruyorsanız tarih sırası durur. Aynı işlemin hangi hesapta biriktiğini soruyorsanız hesapların toplamı durur. Yevmiye defteri tarihi tutar. Defter-i kebir yevmiyeye geçen kayıtları hesaplarda toplar. İkisi bilanço esasında ayrı defterlerdir. Biri diğerinin cildi değildir.

Koridorda kapılar gün gün sıralanır. Karşı duvarda çekmeceler hesap hesap durur. Aynı işlem her iki yerde de iz bırakabilir. Bıraktığı iz aynı işi görmez. Birinde “ne zaman” okunur. Diğerinde “hangi hesapta” okunur.

Tarih sırası nerede durur?

Vergi Usul Kanunu madde 183, yevmiye defterini kayıtların tarih sırasıyla tutulduğu defter diye kurar. Muameleler defterlere zamanında kaydedilir. Gün, satırın yerini belirler. Ertesi günün işlemi, dünün satırının üstüne kendiliğinden binmez. Sıra, zamanın sırasıdır.

Madde 182, bilanço esasında tutulacak defterler arasında yevmiye defterini, defter-i kebiri ve envanter defterini ayrı ayrı sayar. Sayım, üçünü tek ciltte birleştirmez. Yevmiye bu sayımın tarih tutan üyesidir. Envanter, dönem sonu sayımının ve bilançonun defteridir. Kebir, aşağıda duran hesap toplamıdır. Üç ad, üç iştir.

Kaydın dayanağı ayrıca durur. Muhasebe fişi, kaydın dayanak belgesidir. Fiş, yevmiye defterinin sayfası değildir. Belge elde durur. Defter, o belgeye dayanan kaydı tarih sırasına yazar. Fiş ile yevmiye arasındaki bu ayrımı muhasebe fişi ile yevmiye defteri yazısı açar. Burada fiş, tarih sırasının yerine konmaz. Sıra, defterdedir.

Aynı gün birden fazla işlem geçmiş olabilir. Yevmiye onları o günün tarih sırasının içinde tutar. Hesabın adı kebire geçince görünür. Yevmiyede gördüğünüz şey, işlemin zaman içindeki yeridir. Kayıtlar muhasebe fişlerine dayanılarak bu deftere geçer, oradan defter-i kebir hesaplarına aktarılır. Aktarım, fişi defter yapmaz. Fiş dayanak olarak kalır. Defter, o dayanağın tarih sırasını taşır.

Yıl boyunca bu sıra uzar. Ocak ayının kaydı, aralık ayının kaydının önünde durur. Aradığınız işlem bir tarihe bağlıysa yevmiyede o tarihe gidersiniz. Hesap toplamını yevmiyenin son sayfasından çıkarmaya çalışmak, tarih sırasından bir bakiye uydurmaktır. Toplam, kebirin işidir.

Hesap toplamı nerede durur?

Madde 184, defter-i kebiri yevmiye defterine geçirilmiş kayıtları toplamakla kurar. Kayıtlar, usulüne göre hesaplara dağıtılır. Kebir, zamanın sırasını yeniden kurmaz. Zamanın sırası yevmiyede kalır. Kebir, o sıradan geçen kayıtları hesap planındaki yerlerine koyar. Bir hesap açtığınızda, o hesaba düşen hareketleri bir arada görürsünüz.

Hesabın adı, günün adı değildir. Aynı hesap yıl içinde pek çok günde hareket görebilir. Kebir bu hareketleri hesapta biriktirir. Hangi gün hangisinin geçtiğini yeniden kurmak isterseniz yevmiyeye dönersiniz. İki defter birbirini tamamlar. Biri diğerinin özet kapağı değildir.

Bilanço esasında bu ikisi, envanter defteriyle birlikte anılır. Envanter, kebirin bir çekmecesi değildir. Envanter, açılışta ve dönem sonunda çıkarılan envanter ile bilançonun kaydolduğu defterdir. Kebir yıl içindeki hesap hareketini taşır. Envanter, sayımın ve bilançonun yaprağını taşır. Üçünü tek rafta tutmanız, üçünü tek defter yapmaz.

Kayıt kebire, yevmiyeye geçtikten sonra dağılır. Madde bu sırayı söyler. Önce işlem tarih sırasıyla yevmiyeye yazılır. Sonra yevmiyeye geçen kayıt, ilgili hesaba toplanır. Fiş bu iki defterin önünde, dayanak olarak durur. Dayanak olmazsa kayıt havada kalır. Dayanağı defter sanırsanız da sırayı kaybedersiniz.

Yıl kapandığında iki bakış yan yana durur. Yevmiyede işlemler gün gün sıralanmıştır. Kebirde aynı işlemler hesap hesap birikmiştir. Bir işlemi tarihten ararsınız, yevmiyede bulursunuz. Bir hesabın yıl içindeki seyrini ararsınız, kebirde bulursunuz. İkisi aynı cilde sıkışmaz. Yeni yıl açıldığında tarih sırası yeniden kurulur, hesaplar yeniden toplanır. Geçen yılın yevmiye sayfası, bu yılın kebir bakiyesinin yerine geçmez.

Kebirdeki bakiye, yevmiyedeki günlerin toplamından başka bir dilde konuşur. Yevmiye “şu gün şu işlem geçti” der. Kebir “bu hesapta yıl boyunca şu hareket birikti” der. Aynı tutar iki cümlede de durabilir. Cümleler aynı işi görmez. Bir alışı tarihten okumak isterseniz yevmiyeye gidersiniz. O alışın hangi hesapta durduğunu okumak isterseniz kebire gidersiniz. Hesap planı, kebirin çekmecelerinin adıdır. Tarih, yevmiyenin koridorunun adıdır.

Zamanında kaydetmek de bu ayrımın içindedir. Muamele deftere, işin olduğu günden kopuk bir yığına bırakılmaz. Yevmiye, zamanında gelen kaydı tarih sırasına yazar. Geciken bir yığın, tarih sırasını bozar. Sırası bozulan defter, kebire de bozuk bir toplam devreder. Kebir, yevmiyeye geçmemiş bir fişi kendiliğinden hesap yapmaz. Önce tarih sırası kurulur. Sonra o sıradaki kayıt hesaplara aktarılır.

Envanter defteri yıl sonunda bu ikisinin yanına üçüncü bir yaprak olarak gelir. Açılıştaki ve dönem sonundaki envanter ile bilanço oraya kaydolunur. Yevmiye o sayımı gün gün taşımaz. Kebir de o sayımın müfredatının adı değildir. Üç defter bilanço esasında birlikte anılır ve ayrı iş görür. Yıl içinde tarih ve hesap yürür. Dönem sonunda sayım ve bilanço envanter defterine oturur. Oturan sayım, yevmiye sayfasının son satırı değildir.

Bir işlemi üç yerde birden aramak da mümkündür. Fişte dayanağı durur. Yevmiyede günü durur. Kebirde hesabı durur. Üçünü aynı rafta tutmanız, üçünü tek kayıt yapmaz. Raftaki yakınlık, işlerin yakınlığıdır. Dayanak olmadan satır eksik kalır. Tarih olmadan hesap, hareketin ne zaman geçtiğini söyleyemez. Hesap olmadan tarih, tutarın nerede biriktiğini söyleyemez. Yıl bittiğinde bu üç bakış durur. Yeni yıl fişi, sırayı ve hesabı yeniden kurar. Geçen yılın cildi, bu yılın ilk satırının yerine geçmez. Tarihi yevmiyede, hesabı kebirde, sayımı envanter defterinde ararsınız. Üç yer açık kaldığında yılın kaydı da açık kalır. Tarihi yevmiyede, hesabı kebirde, sayımı envanter defterinde ararsınız. Üç yer açık kaldığında yılın kaydı da açık kalır. Tarihi yevmiyede, hesabı kebirde, sayımı envanter defterinde ararsınız. Üç yer açık kaldığında yılın kaydı da açık kalır.