Stok alımı ile gider aynı tarihte oluşmayabilir

Stok alımı, bedelin tamamını aynı gün gider yapmaz. Satılmak üzere alınan veya üretimde kullanılmak üzere tutulan stok, koşulları karşılıyorsa önce varlık olarak izlenir. Stok satıldığında defter değeri, ilgili hasılatın finansal tablolara alındığı dönemde giderleşir. Ödeme, alım ve gider tarihi bu nedenle birbirinden ayrılabilir.

TMS 2, stokları maliyet değeri ile net gerçekleşebilir değerin düşük olanı üzerinden ölçer. Maliyet; satın alma, dönüştürme ve stoku mevcut konumuna ve durumuna getirmek için katlanılan diğer maliyetleri içerebilir. Bu maliyet stok elde tutulduğu sürece bilançoda kalabilir. Satış veya başka bir giderleşme olayı, tutarı dönem sonucuna taşır.

Stok maliyeti neden önce varlıkta kalır?

Stok, olağan iş akışı içinde satılmak üzere elde tutulan malları, üretim sürecindeki malları ve üretimde kullanılacak hammadde ile malzemeyi kapsayabilir. Bu kalemlerin ekonomik faydası henüz satış veya üretim yoluyla tüketilmemiştir. İşletme stoku kontrol ettiği sürece maliyet, ilgili ölçüm hükümleri çerçevesinde varlıkta izlenebilir.

Satın alma maliyeti yalnız etiket fiyatından oluşmaz. İade alınabilecekler dışındaki vergiler, taşıma, yükleme ve boşaltma gibi edinimle doğrudan ilişkili maliyetler de kapsamda olabilir. Ticari iskontolar ve benzeri indirimler maliyetten düşülür. Her masrafın stok maliyetine eklenmesi yine de mümkün değildir; maliyetin stokları mevcut konum ve durumuna getirmesi gerekir.

Üretim işletmelerinde dönüştürme maliyetleri de stok maliyetinin parçası olabilir. Direkt işçilik ve üretimle ilişkili genel üretim giderlerinden sistematik biçimde dağıtılan tutarlar bu kapsamda yer alır. Dağıtım, normal kapasite ve maliyetin niteliği gibi hükümlerle sınırlandırılır. Harcamayı stok maliyetine eklemek, gideri sonsuza kadar ertelemek anlamına gelmez.

Normalin üstündeki kayıplar, gerekli olmayan depolama maliyetleri, stoku mevcut konum ve durumuna getirmeyen genel yönetim giderleri ile satış maliyetleri stok maliyetine dahil edilmeyen örnekler arasındadır. Bu kalemler oluştukları dönemde giderleşebilir. Dolayısıyla stokla aynı ortamda ortaya çıkan her harcama stok hesabına taşınmaz.

Stokun varlıkta kalması, defter değerinin hiçbir zaman değişmeyeceği anlamına da gelmez. Net gerçekleşebilir değer maliyetin altına düştüğünde indirim gerekebilir. Stok kaybı oluştuğunda gider etkisi satıştan önce doğabilir. Bu durumlar, alımın otomatik olarak bütünüyle gider olduğu iddiasını desteklemez; stokun ölçümüne ilişkin ayrı hükümleri gösterir.

Tarihi maliyet yaklaşımında ilk ölçüm, işlemin gerçekleştiği tarihteki bedel ve işlem maliyetlerinden hareket eder. Stok için bu başlangıç, sonraki net gerçekleşebilir değer kontrolünü ortadan kaldırmaz. Maliyet ve sonraki ölçüm birlikte izlenir. Varlıkta kalan tutar, satış anında giderleşecek defter değerini oluşturur.

Peşin alımda nakit azalırken stok artabilir. İşletmenin toplam varlık yapısı değişir; bir varlık türü başka bir varlık türüne dönüşür. Bu değişimin tamamı özkaynağı azaltmadığı sürece aynı tutarda gider sonucu doğmaz. Kasa çıkışı ile dönem giderinin neden ayrıldığı burada açıkça görülür.

Vadeli alımda ise stok artarken yükümlülük doğabilir. Nakit henüz hareket etmemiştir. Ödeme yapıldığında nakit ve borç azalır; stok satılmadıysa maliyet varlıkta kalmaya devam edebilir. Alım, ödeme ve satışın üç farklı tarihte olması olağan bir kayıt zinciri oluşturur.

Stok ne zaman giderleşir?

TMS 2 stok satıldığında defter değerinin, ilgili hasılatın finansal tablolara alındığı dönemde gider olarak gösterilmesini ister. Bu bağlantı, satışın geliri ile o satışa konu olan stok maliyetini aynı dönem içinde karşılaştırmaya imkân verir. Stok alımının aylar önce yapılmış olması bu dönemi değiştirmez.

Satış peşin veya vadeli olabilir. Peşin satışta nakit girişi, hasılat ve stokun giderleşmesi aynı işlem çevresinde görülebilir. Vadeli satışta nakit daha sonra gelir; hasılat ile stokun defter değeri satışın ilgili döneminde yer alabilir. Tahsilat tarihi, stok maliyetinin giderleşmesini tek başına belirlemez.

Stokların net gerçekleşebilir değere indirilmesi veya stok kaybı oluşması da gider doğurabilir. Bu gider, satışın gerçekleşmesini beklemeden ilgili koşulun oluştuğu dönemde kayda alınır. Daha sonraki dönemde koşullar değişirse önceki indirimin sınırlı biçimde iptali gündeme gelebilir. Bu akış, stok giderinin yalnız tek bir nedenle oluşmadığını gösterir.

Bazı stoklar başka bir varlığın yapımında kullanılabilir. Böyle bir durumda stok tutarı diğer varlığın maliyetine aktarılabilir ve o varlığın faydalı ömrü boyunca giderleşebilir. Depodan çıkan her malzeme aynı anda satış maliyeti olmaz. Kullanım amacı ve ortaya çıkan varlığın niteliği kayıt yönünü belirler.

Stok hareketini okurken miktar ve değer birlikte izlenir. Fiziksel giriş, muhasebe maliyeti ve ödeme kaydı aynı kontrol noktasında buluşur. Satışta da fiziksel çıkış, hasılat kaydı ve defter değerinin giderleşmesi eşleştirilir. Bu bağ kurulmazsa stok elde görünürken gider fazla, stok çıkmışken gider eksik kalabilir.

Kâr ile nakit farkının bir bölümü stoktan doğar. İşletme dönemde büyük miktarda stok alıp ödeme yaptığında nakdi azalabilir, fakat satılmayan stok varlıkta kalır. Önceki dönemden alınmış stok cari dönemde satıldığında yeni ödeme olmasa da gider oluşabilir. Banka hareketi ile satış maliyeti bu nedenle aynı çizgide ilerlemez.

Dönem sonu stok sayımı, kayıtlı miktarlarla fiilî miktarları karşılaştırır. Fark bulunduğunda nedenin satış, üretim kullanımı, kayıp, yanlış birim veya kayıt zamanı olup olmadığı araştırılır. Sayım tek başına gider tarihini belirlemez; fakat varlıkta kaldığı kabul edilen miktarın varlığını ve kayıtların bütünlüğünü destekler.

Maliyet akışı da ödeme sırasından farklı olabilir. Aynı stok kalemi farklı tarihlerde farklı maliyetlerle alınmışsa, giderleşecek tutar TMS 2’de izin verilen maliyet formülüne göre belirlenir. Bankadan hangi faturanın önce ödendiği, satılan stokun maliyetini kendiliğinden seçmez. Fiziksel hareket, maliyet yöntemi ve ödeme kaydı ayrı kontrollerle bağlanır.

Stok alımı, stok maliyetini ve ödeme biçimine göre nakit ya da borç hareketini oluşturur. Giderleşme ise satış, değer düşüklüğü, kayıp veya başka bir kullanım nedeniyle ilgili dönemde gerçekleşir. Hangi maliyetin stokta kaldığı, hangisinin doğrudan gider olduğu TMS 2 hükümlerine göre ayrılır. Böylece alım bedeli tek seferde dönem gideri sanılmaz.