Amortisman gideri ile nakit çıkışı aynı anda oluşmaz

Amortisman, varlığın amortismana tabi tutarını yararlı ömrüne sistematik biçimde dağıtır. Varlık için yapılan ödeme ise nakit akışları içinde edinim veya borç kapatma tarihinde görülür. Bu iki tarih çoğu zaman ayrıdır. Dönemsel amortisman gideri kârı azaltabilir; aynı kaydın yapıldığı gün kasadan yeniden para çıkması gerekmez.

TMS 16 amortismana tabi tutarı, maliyet veya maliyet yerine geçen tutardan kalıntı değer düşüldükten sonra kalan tutar olarak ele alır. Dağıtım varlığın yararlı ömrü boyunca yapılır. Ödeme şekli, bu dağıtımın tek ölçüsü değildir. Peşin, vadeli veya başka bir edinim düzeni, varlığın faydasının hangi dönemlerde tüketildiği sorusundan ayrılır.

Amortisman hangi döneme yayılır?

Bir maddi duran varlık kullanılabilir olduğunda amortismana tabi tutulmaya başlar. TMS 16 bunu varlığın yönetimin istediği yer ve duruma getirilmesiyle açıklar. Bu tarih, faturanın kesildiği, siparişin verildiği veya son taksidin ödendiği tarihle her zaman aynı değildir. Varlık hazır değilse ödeme yapılmış olması tek başına amortismanı başlatmaz.

Amortismanın dayandığı dönem, varlığın gelecekteki ekonomik yararlarının beklenen tüketim biçimidir. Varlık işletmede birden fazla dönem kullanılacaksa maliyetin amortismana tabi kısmı bu dönemlere sistematik olarak dağıtılır. Böylece edinim günündeki büyük ödeme ile varlığın dönemler boyunca sağladığı fayda aynı satıra sıkıştırılmaz.

TMS 16, önemli parçaların yararlı ömrü veya tüketim biçimi farklıysa ayrı amortismana tabi tutulmasını da öngörür. Bu kural ödeme planına bakmaz. Tek bedelle alınmış bir varlığın önemli parçaları farklı dönemlerde tüketilebilir. Kayıt, toplam ödemenin taksit sayısını değil, ekonomik yararın beklenen tüketim yapısını izler.

Her dönemin amortismanı genel olarak gelir tablosuyla ilişkilendirilir. Ancak varlığın faydası başka bir varlığın üretiminde kullanılıyorsa, amortisman o varlığın maliyetine girebilir. Üretim ekipmanının amortismanının stok maliyetine dahil edilmesi buna örnektir. Bu durumda amortisman yine sistematik dağıtımdır, fakat dönemin doğrudan gideri olarak görünme zamanı değişebilir.

Bakım ve onarım yapılması da amortisman ihtiyacını kendiliğinden kaldırmaz. Standart, bakımın varlığın amortismana tabi tutulmasına engel olmadığını belirtir. Bakım için ayrı bir ödeme yapılabilir; amortisman ise varlığın defter değerindeki tüketimi izlemeye devam eder. Aynı varlığa ilişkin bu iki hareketin niteliği farklıdır.

Yararlı ömür ve kalıntı değer, her hesap dönemi sonunda gözden geçirilir. Beklentiler değiştiğinde ilgili hükümler çerçevesinde muhasebe tahminindeki değişiklik olarak ele alınabilir. Bu değerlendirme de nakit ödeme takviminden bağımsızdır. Varlığın ne kadar süre kullanılacağına ilişkin yeni bilgi, geçmiş banka hareketini değiştirmez; gelecekteki amortisman dağılımını etkileyebilir.

Amortisman kaydı, varlığın amortismana tabi tutarının döneme düşen kısmını gösterir. Kayıt bir değerleme ve dağıtım hareketidir. Fiziksel bir para transferi değildir. Bu nedenle amortisman fişinin karşısında banka hesabından aynı tutarda bir çıkış aramak, kaydın amacını yanlış okur.

Nakit çıkışı hangi tarihte görünür?

Varlık peşin alındığında nakit çıkışı edinim tarihinde gerçekleşebilir. Muhasebe kaydında nakit azalırken maddi duran varlık artar. Bu ilk değişim, bütün bedelin aynı anda gider olduğu anlamına gelmez. Amortismana tabi tutar, varlık kullanılabilir olduğunda başlayarak yararlı ömre dağılır.

Vadeli alımda ise varlık ve yükümlülük önce, nakit çıkışları daha sonra ortaya çıkabilir. Taksitler ödendikçe borç azalır ve nakit çıkar. Amortisman, taksit tarihlerini beklemeden varlığın kullanılabilir olduğu tarihten itibaren ilgili yönteme göre sürebilir. Son taksidin ödenmesi de amortismanın aynı gün sona erdiğini göstermez.

İşletme varlığı başka bir finansman düzeniyle edinmişse ödeme akışı daha da farklılaşabilir. Borçlanma hareketleri finansman faaliyetlerinde, varlık edinimine ilişkin nakit akışları yatırım faaliyetlerinde sınıflandırılabilir. İşlemin sözleşmesi ve ilgili standart hükümleri sınıflamayı belirler. Amortisman ise gelir tablosu veya başka bir varlığın maliyeti içindeki dönemsel etkisini sürdürür.

TMS 7'nin dolaylı yönteminde amortisman, esas faaliyet kâr veya zararını nakit akışına uzlaştırırken ele alınan gayri nakdi kalemler arasındadır. Dönem sonucu amortisman nedeniyle azalmıştır, fakat aynı dönemde bu kayıt kadar yeni bir nakit çıkışı olmayabilir. Dolaylı yöntem bu farkı düzeltir; amortismanı iptal etmez veya gider niteliğini ortadan kaldırmaz.

Nakit akış tablosunda varlığın edinim ödemesi ile gelir tablosundaki amortismanı yan yana görmek, yatırım ile dönemsel tüketimi ayırır. İlk satır finansal kaynağın ne zaman kullanıldığını, ikinci satır ekonomik yararın dönemlere nasıl dağıldığını anlatır. Bilanço da maliyet, birikmiş amortisman ve defter değeri üzerinden kalan tutarı gösterir.

Bir varlık için hiç ödeme yapılmamış olması da amortisman sorusunu tek başına çözmez. Varlığın finansal tablolara nasıl alındığı, kontrolü, maliyeti veya başka ölçüm esası ve kullanılabilir hâle geldiği tarih incelenir. Amortismanın bulunup bulunmadığı ilgili standardın kapsamı ile belirlenir. Ödeme yokluğu, varlık tanımını veya dönemsel tüketimi otomatik olarak ortadan kaldırmaz.

Amortisman ile nakit çıkışının ayrılması, kâr ile nakit arasındaki farkın önemli nedenlerinden birini gösterir. Dönem kârı amortismanı içerirken banka hesabı yalnız gerçek ödemeleri taşır. Varlık alımı geçmiş dönemde yapılmış olsa bile cari dönemde amortisman gideri bulunabilir. Cari dönemde ödeme yapılmış olsa bile varlığın bütün tutarı cari dönem gideri olmayabilir.

Sabit kıymet hareket tablosu bu zincirin kontrolünü kolaylaştırır. Dönem başı maliyet ve birikmiş amortisman; alım, çıkış, transfer ve dönem amortismanıyla dönem sonuna taşınır. Bankadan yapılan varlık ödemeleri yalnız nakit bölümünü doğrular. Vadeli edinim veya başka nakit dışı değişiklik varsa, toplam ilave ile yatırım ödemesi aynı tutarı vermeyebilir.

Varlık elden çıkarıldığında da önceki amortisman kayıtları nakde dönüşmez. Satış bedelinden doğan tahsilat ile varlığın defter değeri karşılaştırılır ve ilgili sonuç ayrı belirlenir. Geçmiş dönemlerde ayrılmış amortisman, varlığın kullanım süresindeki dağıtımı göstermeye devam eder; satış gününde geriye çevrilmiş bir ödeme sayılmaz.

Amortisman varlığın amortismana tabi tutarını yararlı ömre yayar; nakit çıkışı ödemenin gerçekleştiği tarihi gösterir. Aynı işlem zincirinde yer alsalar da aynı kayıt değildirler. Varlığın edinimi, kullanılabilir hâle gelmesi, amortismanı ve ödeme planı ayrı tarihlerle izlenince dönem sonucu ile nakit hareketi daha açık okunur.